Tütün (Nicotiana cinsi), Patlıcangiller (Solanaceae) familyasına ait, geniş yapraklı, tek yıllık (tropik iklimlerde çok yıllık da olabilen) endüstriyel bir tarım bitkisidir. Ticari olarak en yaygın yetiştirilen türü Nicotiana tabacum olup, daha sert ve yüksek nikotin oranına sahip olan Nicotiana rustica (ülkemizde Hasankeyf tütünü veya Maraş otu yapımında kullanılan tür) da bilinmektedir.
Botanik Özellikleri
- Kök: Kazık kök yapısına sahiptir. Toprağın derinliklerine (yaklaşık 80–120 cm) inerek kuraklığa karşı dayanıklılık sağlar.
- Gövde: Silindirik, dik ve otsudur. Çeşide göre 1 ila 2,5 metreye kadar uzayabilir. Gövde üzerinde salgı tüyleri (trikomlar) yer alır; bu tüyler bitkiye yapışkan bir doku ve kendine has kokusunu verir.
- Yaprak: Bitkinin ekonomik değer taşıyan temel organıdır. Yapraklar sapsız veya kısa saplı olup gövdeye almaşık (spiral) dizilir. Bir bitkide genellikle 15 ila 30 arasında yaprak bulunur. Yaprak boyutu, şekli ve kalınlığı tütünün çeşidine ve yetiştirildiği ekolojiye göre değişir.
- Çiçek ve Tohum: Bitkinin tepesinde salkım şeklinde pembe, beyaz veya açık kırmızı çiçekler açar. Kendine döllenen bir bitkidir. Tohumları kapsül içerisinde oluşur; tohumlar son derece küçüktür (1 gramında yaklaşık 10.000–12.000 adet tohum bulunur).
Kimyasal Bileşimi ve Nikotin
Tütünün en belirgin kimyasal bileşeni nikotin alkoloididir.
- Nikotin, bitkinin köklerinde sentezlenir ve ksilem yoluyla yapraklara taşınarak burada depolanır.
- Bitki için doğal bir savunma mekanizmasıdır; böceklere ve otçullara karşı toksik bir koruma kalkanı işlevi görür.
- Yaprağın gövdedeki konumuna göre kimyasal yapı değişir: Tepe yapraklarında nikotin oranı daha yüksekken, dip yapraklarda nikotin düşük, yanma kalitesi ve kül yapısı farklıdır.
- Yaprak dokusunda ayrıca şekerler, organik asitler, reçineler, proteinler ve aromatik uçucu yağlar yer alır.
Yetişme İstekleri ve Tarımı
| Faktör | İdeal Koşullar ve Özellikler |
|---|---|
| İklim | Sıcak-ılıman iklimi sever. Don olaylarına karşı çok hassastır. Vejetasyon süresi boyunca 20–27°C sıcaklık ve dengeli güneşlenme ister. |
| Toprak | Kaliteli şark (oryantal) tütünü için çok verimli, ağır killi topraklar tercih edilmez; süzek, kumlu-tınlı, orta derecede kireçli ve hafif eğimli topraklar ideal aromayı verir. |
| Fide Yetiştiriciliği | Tohumlar çok küçük olduğu için doğrudan tarlaya ekilmez. Önce soğuk veya sıcak yastıklarda (fideliklerde) yetiştirilir, 10–15 cm boya ulaştığında tarlaya şaşırtılır. |
| Kırım (Hasat) | Yapraklar dipten tepeye doğru kademeli olarak olgunlaşır. Bu nedenle hasat tek seferde değil, kırım adı verilen aşamalarla yapılır (Dip, Ana, İki Ana, Üç Ana, Kovalama ve Tepe kırımları). |
Kurutma (Kürleme) Yöntemleri
Tütün yaprağının içilebilir forma gelmesi için hasat sonrası kontrollü kurutma ve fermantasyon süreçlerinden geçmesi gerekir:
- Güneşte Kurutma (Sun-Cured): Türkiye'deki oryantal tütünlerde uygulanan temel yöntemdir. Kırılan yapraklar ipe dizilir ve doğrudan güneş altında sarartılıp kurutulur.
- Hava ile Kurutma (Air-Cured): Gölgelik, iyi havalandırılan sundurmalarda doğal hava sirkülasyonuyla yapılır (örneğin Burley ve puro tütünleri).
- Sıcak Hava ile Kurutma (Flue-Cured): Borularla sıcak hava verilen kapalı fırınlarda yapılır; yaprakların açık sarı kalmasını sağlar (Virginia tütünleri).
- Dumanla Kurutma (Fire-Cured): Kapalı hangarlarda düşük yoğunluklu odun dumanına maruz bırakılarak kurutulur; koyu renkli, isli aromaya sahip tütünler elde edilir (Latakia tütünü gibi).
Dünya ve Türkiye'deki Yeri
- Şark (Oryantal) Tütünü: Türkiye, dünya oryantal tütün üretiminde ve ihracatında lider konumdadır. Ege (Akhisar, Manisa, Denizli), Karadeniz (Samsun, Bafra, Tokat) ve Güneydoğu Anadolu (Adıyaman, Bitlis) en önemli üretim havzalarıdır. Küçük yapraklı, düşük nikotinli ancak yüksek aromatik özellikleriyle dünya sigara harmanlarında vazgeçilmez bir yere sahiptir.
- Endüstriyel ve Alternatif Kullanım Alanları: Tütün yaprakları sigara, puro, pipo ve nargile sanayisinin ham maddesidir. Bunun yanı sıra tütün atıklarından doğal pestisit (nikotin sülfat), tütün tohumlarından kuruyan yağ (boya sanayisi) ve biyoteknoloji alanında genetik çalışmalarda model organizma olarak yararlanılmaktadır.
77 görüntülenme 0 yanıt
Tarım Hayattır